آدام اسمیت
Adam Smith
آدام اسمیت فیلسوف و اقتصاددان اسکاتلندی قرن هجدهم بود و آثارش بر اندیشهٔ مدرن دربارهٔ بازار، کار، مبادله و رفاه اثر گذاشت.
آدام اسمیت؛ فیلسوف اخلاق و پژوهشگر اقتصاد اجتماعی
## معرفی
آدام اسمیت فیلسوف اخلاق و اقتصاددان اسکاتلندی قرن هجدهم بود که آثارش بر شکلگیری اقتصاد سیاسی جدید اثر گذاشت. او بیش از آنکه صرفاً بهعنوان «پدر اقتصاد» شناخته شود، اندیشمندی بود که دربارهٔ همدلی، قضاوت اخلاقی، کار، مبادله، ثروت و نهادهای اجتماعی میاندیشید. دو کتاب مشهور او «The Theory of Moral Sentiments» و «An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations» هستند. کتاب نخست در سال ۱۷۵۹ منتشر شد و دومی در سال ۱۷۷۶. کنار هم خواندن این دو اثر نشان میدهد که اسمیت نه فقط دربارهٔ بازار، بلکه دربارهٔ رفتار انسان در جامعه و شرایطی که همکاری و رفاه را ممکن میکنند پرسش داشت.
تصویر رایج از اسمیت گاهی او را نظریهپرداز بازار آزاد معرفی میکند که گویی تمام رفتارهای انسانی را به منفعت شخصی تقلیل داده است. این برداشت ناقص است. در «نظریهٔ عواطف اخلاقی»، او به همدلی و توان تصور کردن جایگاه دیگران میپردازد؛ در «ثروت ملل»، او تقسیم کار، مبادله، قیمت، دستمزد، سرمایه، مالیات و نقش دولت را بررسی میکند. اسمیت دربارهٔ انگیزهٔ شخصی مینوشت، اما این انگیزه را در بستری اجتماعی، حقوقی و اخلاقی قرار میداد. برای فهم او باید همزمان به فلسفهٔ اخلاق و اقتصاد سیاسیاش توجه کرد.
## سالهای آغازین و دانشگاه گلاسگو
اسمیت در شهر کرککالدی در اسکاتلند به دنیا آمد. تاریخ دقیق تولدش بهطور قطعی ثبت نشده است؛ او در ۵ ژوئن ۱۷۲۳ غسل تعمید داده شد و این تاریخ اغلب بهعنوان روز تولدش یاد میشود. در حدود چهاردهسالگی به دانشگاه گلاسگو رفت و در آنجا بهویژه از آموزش فلسفهٔ اخلاق تأثیر پذیرفت. سپس با بورسیهٔ اسنل برای تحصیل به کالج بالیول دانشگاه آکسفورد رفت و در سال ۱۷۴۶ به اسکاتلند بازگشت. این تجربه او را با سنتهای علمی و فکری متفاوت آشنا کرد، هرچند در نوشتههای بعدی، دانشگاه گلاسگو خانهٔ مهم فکری او باقی ماند.
در سال ۱۷۵۱ بهعنوان استاد منطق در گلاسگو منصوب شد و اندکی بعد به کرسی فلسفهٔ اخلاق انتقال یافت. او دربارهٔ اخلاق، حقوق، سیاست و اقتصاد درس میداد و در فعالیتهای دانشگاهی نیز مشارکت داشت. زندگینامهٔ دانشگاه گلاسگو یادآور میشود که او در این دانشگاه مسئولیتهایی مانند ریاست دانشکده و امور کتابخانه را بر عهده داشت و در سالهای پایانی دههٔ ۱۷۸۰ به ریاست دانشگاه انتخاب شد. اسمیت بعدها سالهای تدریس خود در گلاسگو را از شادترین و پرافتخارترین دورههای زندگیاش دانست. تجربهٔ دانشگاهی او به شکلگیری پرسشهایی کمک کرد که بعدها در آثارش بسط یافتند.
## شبکهٔ فکری روشنگری اسکاتلند
اسمیت در دورهٔ روشنگری اسکاتلند میزیست؛ دورهای که فیلسوفان، تاریخنگاران، پزشکان و اقتصاددانان دربارهٔ اخلاق، پیشرفت، جامعه و سیاست گفتوگو میکردند. او با متفکرانی چون دیوید هیوم رابطهٔ فکری و دوستانه داشت و در محافل ادبی و علمی اسکاتلند مشارکت میکرد. روشنگری برای اسمیت پروژهای صرفاً نظری نبود؛ او میخواست بفهمد چگونه نهادها، عادتها و شکلهای همکاری زندگی اجتماعی را سامان میدهند. در آثارش تاریخ، مشاهدهٔ رفتار، تحلیل اخلاقی و بررسی سازمان اقتصادی در کنار هم قرار میگیرند.
این با تصویری که اقتصاد را رشتهای جدا از اخلاق و سیاست میبیند تفاوت دارد. اسمیت به تقسیمبندیهای امروزی دانشگاهی تعلق نداشت. «ثروت ملل» در کنار توصیف بازارها، بحثهایی دربارهٔ عدالت، آموزش، دفاع، قوانین و وظایف حکومت دارد. «نظریهٔ عواطف اخلاقی» نیز دربارهٔ احساس و داوری فردی است، اما جامعه و رفتار دیگران در آن نقش بنیادی دارند. خواندن اسمیت در متن زمان خودش کمک میکند پرسشهایش را بفهمیم: چگونه جوامع از همیاری افراد با انگیزههای متفاوت شکل میگیرند؟ چه قواعدی از سوءاستفاده جلوگیری میکنند؟ و رشد اقتصادی چه نسبتی با عدالت و رفاه دارد؟
## «نظریهٔ عواطف اخلاقی»
«نظریهٔ عواطف اخلاقی» نخستین کتاب بزرگ اسمیت بود. در این اثر، او میپرسد انسان چگونه رفتار خود و دیگران را اخلاقی یا غیراخلاقی ارزیابی میکند. یکی از مفاهیم محوری کتاب، همدلی یا توانایی تصور تجربهٔ شخص دیگر است. اسمیت استدلال میکند که ما برای داوری دربارهٔ رفتار دیگران میکوشیم خود را در موقعیت آنان قرار دهیم و احساس کنیم یک ناظر بیطرف چه واکنشی نشان میدهد. این ناظر، شخص واقعی مشخصی نیست؛ سازوکاری ذهنی است که به ما کمک میکند از منفعت شخصی فاصله بگیریم و رفتار خود را با معیارهای مشترک بسنجیم.
این تحلیل با این تصور ساده که اسمیت انسان را موجودی خودخواه میدانست ناسازگار است. او به انگیزهٔ نفع شخصی توجه داشت، اما در اثر اخلاقیاش دربارهٔ مراقبت، همدردی، خویشتنداری، تأیید اجتماعی و انصاف نیز مینوشت. انسان نه فقط به سود خود میاندیشد؛ او میخواهد دیگران رفتار او را تأیید کنند و در ذهن خود نیز بتواند کردار خویش را موجه بداند. این دیدگاه پرسش مهمی مطرح میکند: اگر داوری اخلاقی از همدلی و مشاهدهٔ اجتماعی شکل میگیرد، چگونه میتوانیم هنگامی که منفعت خودمان در میان است بیطرفتر باشیم؟ پاسخ اسمیت در تمرین قضاوت، خویشتنداری و تصور دیدگاه ناظر منصفانه قرار دارد.
## «ثروت ملل» و تقسیم کار
«ثروت ملل» اثری گسترده دربارهٔ ماهیت و علل رونق اقتصادی است. فصلهای آغازین آن تقسیم کار را بررسی میکنند؛ تخصصی شدن وظایف میتواند بهرهوری را بالا ببرد، زیرا افراد تجربه و مهارت بیشتری در کاری مشخص مییابند و زمان کمتری را در جابهجایی میان وظایف از دست میدهند. اسمیت مثال مشهور کارخانهٔ سنجاقسازی را برای نشان دادن اثر تقسیم مراحل تولید به کار میبرد. این مثال بهمعنای دفاع بیقیدوشرط از هر شکل تخصصیسازی نیست؛ در ادامهٔ تحلیل او، شرایط کار و پیامدهای انسانی تقسیم کار نیز اهمیت پیدا میکنند.
تقسیم کار به بازار و اندازهٔ آن وابسته است. اگر بازار بسیار کوچک باشد، تخصصی شدن ممکن است صرفهٔ اقتصادی نداشته باشد؛ اگر امکان مبادله و دسترسی به مشتریان گستردهتر شود، افراد میتوانند در کارهای محدودتر مهارت پیدا کنند و محصول خود را با محصولات دیگران مبادله کنند. این تحلیل رابطهای پویا میان بازار، تخصص و بهرهوری ترسیم میکند. از منظر امروز میتوان پرسید این زنجیره در چه شرایطی به رفاه جمعی میانجامد و چه زمانی به نابرابری، وابستگی یا کار یکنواخت منجر میشود. خود اسمیت به بخشی از این پرسشها توجه داشت و به نقش آموزش برای کارگرانی که در فعالیتهای تکراری گرفتار میشوند اشاره کرد.
## بازار، مبادله و انگیزه
اسمیت به مبادله و انگیزههای افراد توجه میکند. در زندگی اقتصادی، افراد اغلب برای تأمین نیازهای خود با دیگران همکاری میکنند، حتی اگر انگیزههای شخصی متفاوتی داشته باشند. بازار میتواند هماهنگی برخی از این تصمیمها را بدون برنامهریزی مرکزی کامل ممکن کند. اما این مشاهده به این معنا نیست که هر نتیجهٔ بازاری منصفانه یا مطلوب است. برای مبادلهٔ پایدار، قانون، اعتماد، اجرای قرارداد و جلوگیری از اجبار اهمیت دارند. بازار در خلأ عمل نمیکند؛ قواعد اجتماعی و سیاسی بر آن اثر میگذارند.
عبارت معروف «دست نامرئی» در «ثروت ملل» تنها در یک زمینهٔ مشخص و بهصورت محدود به کار رفته است، اما بعدها به نمادی کلی برای نظریههای بازار تبدیل شد. استفادهٔ بیاحتیاط از این تعبیر گاهی چنین القا میکند که اسمیت از هرگونه مداخلهٔ عمومی یا هر نتیجهٔ بازار دفاع میکرد. متن کامل او تصویر پیچیدهتری دارد: او دربارهٔ قدرت انحصارگران، امتیازهای ویژه، منافع بازرگانان، قوانین و نقش دولت بحث میکند. خواننده بهتر است از عبارت مشهور فراتر برود و استدلالهای مربوط به شرایط رقابت، عدالت و نهادها را نیز بخواند.
## قیمت، ارزش و توزیع درآمد
«ثروت ملل» به قیمتها و توزیع درآمد نیز میپردازد. اسمیت دربارهٔ دستمزد کارگران، سود سرمایه و اجارهٔ زمین بحث میکند و میکوشد توضیح دهد این درآمدها چگونه در نظام اقتصادی شکل میگیرند. او رشد تولید را مهم میدانست، اما همزمان دربارهٔ شرایط زندگی طبقات مختلف جامعه پرسش میکرد. در نگاه او، وضع فقیرترین بخش جامعه معیار مهمی برای ارزیابی پیشرفت اقتصادی بود؛ افزایش ثروت ملی اگر بهبود زندگی مردم عادی را به همراه نیاورد، تصویر کاملی از رفاه نمیدهد.
این پرسش در اقتصاد امروز نیز زنده است: رشد تولید ناخالص یا ارزش داراییها چه نسبتی با کیفیت زندگی، امنیت شغلی، دسترسی به آموزش و توزیع فرصت دارد؟ اسمیت پاسخهای مدرن در اختیار نداشت، اما چارچوب پرسش او همچنان مفید است. او میخواست بفهمد چگونه تولید و مبادله، درآمد و زندگی مردم را شکل میدهند. با این حال، تحلیل قرن هجدهم او را نباید بدون تغییر به اقتصاد معاصر تعمیم داد. فناوری، شرکتهای چندملیتی، دولت رفاه، بانک مرکزی و بازارهای مالی جهانی شرایطی متفاوت ساختهاند. ارزش تاریخی اسمیت بیشتر در پرسشهای تحلیلی و روش مشاهدهٔ اوست، نه در آماده بودن پاسخ برای هر مسئلهٔ امروز.
## نقش حکومت و خدمات عمومی
اسمیت را گاهی دشمن کامل دولت معرفی میکنند، اما «ثروت ملل» وظایفی را برای حکومت برمیشمرد. دفاع از جامعه، اجرای عدالت و تأمین برخی کارهای عمومی که سود خصوصی کافی برای فراهم کردنشان وجود ندارد، در شمار مسئولیتهاییاند که او بررسی میکند. زیرساخت، آموزش و نهادهای حقوقی در تحلیل او برای کارکرد جامعه اهمیت دارند. دولت باید از آزادی مبادله حمایت کند، اما همزمان از افراد در برابر تقلب، خشونت و سلطهٔ انحصاری محافظت کند.
اسمیت به خطر نفوذ گروههای ذینفع نیز توجه داشت. بازرگانان و صاحبان منافع ممکن است برای تصویب قواعدی فشار بیاورند که به سود خودشان باشد و به هزینهٔ جامعه تمام شود. این بخش از اندیشهٔ او یادآوری میکند که توصیهٔ «بازار آزاد» بدون تحلیل قدرت سیاسی کامل نیست. هر سیاست اقتصادی باید پرسشهایی مانند این را مطرح کند: چه کسی از آن سود میبرد؟ چه کسی هزینهاش را میپردازد؟ آیا ورود رقیب امکانپذیر است؟ چه سازوکار پاسخگویی وجود دارد؟ و آیا قواعد برای همه یکسان اجرا میشوند؟ چنین پرسشهایی میراث تحلیلی او را از شعارهای ساده متمایز میکند.
## سفر به اروپا و بازگشت به اسکاتلند
در سال ۱۷۶۴ اسمیت گلاسگو را ترک کرد تا در سفر قارهای همراه مربی جوانی از خاندان بوکلیو باشد. این سفر او را با بخشهایی از فرانسه و سوئیس و متفکران اروپایی آشنا کرد. پس از بازگشت، مدتی در کرککالدی زندگی کرد و بر نوشتن «ثروت ملل» کار کرد. کتاب در سال ۱۷۷۶ منتشر شد و بهسرعت وارد بحثهای سیاسی و اقتصادی شد. پس از آن اسمیت در ادینبرو بهعنوان کمیسر گمرک منصوب شد و تا پایان عمر در آن شهر زندگی کرد.
این مسیر نشان میدهد که اسمیت تنها استاد نظری دانشگاه نبود؛ او از نزدیک با ادارهٔ عمومی و زندگی اقتصادی اسکاتلند نیز ارتباط داشت. کار در گمرک به او امکان مشاهدهٔ مسائل تجارت و اجرای مقررات را داد. با این حال، نباید هر ایدهٔ کتاب را مستقیماً به تجربهٔ اداری نسبت داد. مهمتر آن است که نوشتار او از مطالعهٔ گسترده، تدریس، گفتوگو و توجه به نهادهای واقعی تغذیه میشد. دانشگاه گلاسگو و شهرهای اسکاتلند برای او زمینهٔ مشاهدهٔ تغییر اقتصادی بودند و آثارش را به یک پروژهٔ صرفاً انتزاعی محدود نمیکردند.
## سبک فکری و روش
اسمیت مثالهای ملموس را با استدلال گسترده ترکیب میکرد. او از رفتار روزمره، بازارهای محلی، نهادهای سیاسی و رویدادهای تاریخی برای طرح پرسشهای نظری استفاده میکرد. روش او مشاهدهٔ منفرد را به قاعدهٔ قطعی تبدیل نمیکند؛ بلکه تلاش دارد الگوهای اجتماعی را توضیح دهد و سپس شرایطی را بررسی کند که آن الگوها در آن کار میکنند. این روش برای خوانندهٔ امروز ارزشمند است، زیرا اقتصاد را مجموعهای از فرمولهای جدا از جامعه نشان نمیدهد. در آثار او بازار و اخلاق، انگیزه و قاعده، فرد و نهاد به هم پیوند دارند.
اسمیت همچنین به پیامدهای ناخواسته توجه داشت. افراد ممکن است برای هدف شخصی اقدام کنند، اما نتیجهٔ جمعی رفتارشان چیزی فراتر از قصد آنان باشد. این مشاهده بعدها در اقتصاد و علوم اجتماعی گسترش یافت، اما باید از آن نتیجهگیری بیش از حد نکرد. پیامد ناخواسته همیشه خوب نیست؛ گاهی به تمرکز قدرت، آلودگی یا بحران میانجامد. از همین رو، شناخت سازوکارها و قواعد اهمیت دارد. پرسش اسمیت تنها این نبود که افراد چه میخواهند؛ بلکه این بود که درون یک نظم اجتماعی، انگیزههایشان چگونه به نتایجی تبدیل میشوند و چه شرایطی میتواند این نتایج را بهتر یا بدتر کند.
## میراث و برداشتهای نادرست
اسمیت به یکی از چهرههای بنیادین اقتصاد سیاسی تبدیل شده است و «ثروت ملل» در تاریخ نظریهٔ اقتصادی جایگاهی مهم دارد. بسیاری از مناظرههای دربارهٔ بازار، تجارت، تقسیم کار و دولت با ارجاع به او شکل گرفتهاند. اما شهرت میتواند متفکر را به نمادی سادهشده تبدیل کند. برخی او را مدافع مطلق بازار آزاد میخوانند؛ برخی دیگر میکوشند او را بهطور کامل در قالب دیدگاه سیاسی امروز قرار دهند. هر دو رویکرد ممکن است متن تاریخی را به ابزار مناظرهٔ معاصر تقلیل دهند.
خواندن دقیقتر مستلزم آن است که دو اثر اصلی او را کنار هم بگذاریم. اگر تنها «ثروت ملل» را بخوانیم، بعد اخلاقی و اجتماعی فکر او کمرنگ میشود؛ اگر فقط «نظریهٔ عواطف اخلاقی» را بخوانیم، ساختارهای تولید و مبادله را نخواهیم دید. همچنین باید بدانیم «اقتصاد» زمان اسمیت با رشتهٔ اقتصادی امروز یکی نبود. او در جهانی مینوشت که انقلاب صنعتی تازه در حال گسترش بود و دولت مدرن، حقوق کار و بازارهای جهانی شکلهای دیگری داشتند. توجه به این فاصله تاریخی، امکان استفادهٔ هوشمندانهتر از اندیشهاش را فراهم میکند.
## چگونه آثار او را بخوانیم
برای شروع، «نظریهٔ عواطف اخلاقی» را میتوان بهعنوان راهی برای فهم تصور اسمیت از همدلی، انصاف و ناظر بیطرف خواند. سپس «ثروت ملل» را بهصورت بخشبخش و با توجه به پرسشهای هر فصل دنبال کرد. مطالعهٔ همراه با شرحهای دانشگاهی یا تاریخ اندیشهٔ اقتصادی میتواند اصطلاحهای زمان او را روشنتر کند. خواننده بهتر است یادداشت کند کدام بخش توصیف یک سازوکار است و کدام بخش پیشنهاد اخلاقی یا سیاسی. این تمایز کمک میکند جملهای مشهور از بافت استدلال خود جدا نشود.
همچنین میتوان از آثار اسمیت برای طرح پرسش دربارهٔ امروز استفاده کرد، اما نه برای وانمود کردن اینکه او مستقیماً پاسخ هر مسئلهٔ کنونی را نوشته است. مثلاً در بحث بازار، از خود بپرسیم رقابت چه شرایطی لازم دارد و انحصار چگونه شکل میگیرد. در بحث رشد، بپرسیم چه کسانی از آن بهرهمند میشوند. در اخلاق، بپرسیم چگونه میتوان منافع شخصی را با انصاف عمومی سازگار کرد. این پرسشها با روح پژوهش اسمیت سازگارند، حتی اگر پاسخ امروز بر دادهها و نهادهایی تکیه کند که در قرن هجدهم وجود نداشتند.
## پرسشهای متداول
### آدام اسمیت با کدام کتابها شناخته میشود؟
او نویسندهٔ «The Theory of Moral Sentiments» و «The Wealth of Nations» است؛ دو اثری که به اخلاق اجتماعی و اقتصاد سیاسی میپردازند.
### آیا اسمیت انسان را صرفاً خودخواه میدانست؟
خیر. او در «نظریهٔ عواطف اخلاقی» به همدلی و قضاوت اخلاقی توجه میکند و در آثار اقتصادی نیز رفتار را در بستر نهادها و جامعه تحلیل میکند.
### مفهوم «دست نامرئی» چه میگوید؟
این عبارت در متون اسمیت کاربرد محدود دارد و نباید به قاعدهای مطلق دربارهٔ همهٔ بازارها تبدیل شود. تحلیل کامل او دربارهٔ قوانین، رقابت و نقش دولت نیز بحث میکند.
### اسمیت در کجا تدریس کرد؟
او در دانشگاه گلاسگو ابتدا استاد منطق و سپس استاد فلسفهٔ اخلاق بود و در آنجا مسئولیتهای دانشگاهی نیز داشت.
### چرا آثار او هنوز خوانده میشوند؟
زیرا پرسشهای او دربارهٔ همدلی، تقسیم کار، بازار، نهادها، رفاه و نقش حکومت همچنان موضوع بحثاند؛ هرچند پاسخهای تاریخی او باید در زمان خودش فهمیده شوند.
زندگی، تدریس و آثار بر اساس منابع تاریخی رسمی دانشگاه گلاسگو و زندگینامهٔ مجموعهٔ دانشگاهی آن تنظیم شدهاند؛ بخشهای تفسیری، خوانشی تحلیلی از دو اثر اصلی اسمیت هستند.
